لیست تورها مکان های گردشگری فستیوال آثار یونسکو خرید بلیط هواپیما مقالات آب و هوا

31 مرداد 1398

تیم تعیین محتوای اصفهان تور

 در دوران طلایی اسلام نیشابوریکی از مراکز بزرگ صنعت سفالگری، کوزه گری و صنایع وابسته بوده است. هنر سفالگری نیشابور، علاوه بر تکنیک‌های ساخت متنوع،  دارای طرح‌های متفاوت نقوش و خوش‌نویسی می‌باشد. عناصری چون شکل لعاب‌دهی، کتیبه‌های زیبای ظروف به خط کوفی، تزیینات نقوش گیاهی، حیوانات و انسان و نیز توانایی در ترکیب‌بندی تصویری، این بخش از هنر اسلامی را، دارای برتری کرده‌است.

به خاطر ویژگی‌های موجود در سفال‌های سامانی (سده‌ی سوم و چهارم)، نوع سفال به لعاب گِلی معروف شده‌است، که بیشتر در شرق ایران، مخصوصا نیشابور ساخته می‌شود.  اوج هنر سفالگری در نیشابور، سده سوم و چهارم بوده و در آن دوره، نیشابور مهم‌ترین مرکز هنر و صنعت سفال‌گری بوده است.

 بسیاری از پژوهشگران اعتقاد دارند که هنر سفالینه‌های نیشابور، ادامه هنر دوره ساسانی بر روی فلز است که مهارت خاصی در ساخت و به کار بردن تزیینات داشتند.

در سال‌های 1315-1318 شمسی در شهر نیشابور ، هیئت باستانشناسی موزه‌ی متروپلیتن حفریاتی انجام دادند، و آثاری از تمدن دوره اسلام پیدا کردند. سفال‌های کشف شده ظروف لعابدار زیبایی با نقوش سیاه و قرمز و ارغوانی بر روی متن سفید عاجی رنگ بوده که به قرون سوم و چهارم هجری تعلق داشتند. سفال‌های دیگری در این مجموعه بودند که از گل قرمز رنگ ساخته شده‌ و شامل ظروف کاسه و بشقاب با تصاویر انسان، حیوان و پرنده و گل‌های تزیینی و نوشته‌های تزیینی کوفی و مناظر و مجالس دربار بوده‌اند. بنابراین سفال‌های بدست آمده نشان‌گر این است که، این شهر یکی از مراکز بزرگ سفال‌سازی اسلامی بوده است.

هم‌چنین در سال 1343، هیئتی ایرانی در نیشابور حفاری کردند و به کوره‌های پخت سفال و قالب‌های سفالی تزیینی و سفال‌های زیبا دست یافتند.

سفال از خمیر نخودی و قرمز رنگ است، پس از ساختن در داخل لعاب گلی نخودی رنگ فرو می‌بردند و پس از خشک شدن، نقوش مورد نظر را بر روی آن ایجاد می‌کنند.

در این قسمت می‌خواهیم به نمونه‌هایی از سفال‌های آن دوره اشاره کنیم که بعضی از آن‌ها در موزه آبگینه نگهداری می‌شود.

در دوره‌ی حکومت عباسیان به خاطر توسعه ارتباط ایران و چین، ساخت سفال با طرح تزیینی که اغلب در رنگ‌های زرد، قهوه‌ای و سبز بودند، رواج یافتند. در آن زمان بسیاری از کالاهای چینی از راه دریا به ایران وارد می‌شد و در دربار عباسیان هنرمندان کشور چین حضور داشتند و این ارتباطات باعث نوآوری در سفال دوره اسلام شد.

سفال لعاب گلی با نقوش سیاه روی زمینه‌ی سفید: مهم‌ترین مرکز ساخت این سفال نیشابور بوده است. پس از پخت این سفال با لعاب گلی تزیین شده سپس  با رنگ سیاه نقش عبارات به خط کوفی یا خطوط تزیینی روی آن نوشته می‌شد. ویژگی این ظروف، آن است که بیش‌تر فضای ظروف، خالی می‌باشد و در گوشه‌ای از آن عبارتی نقش شده است. گاهی با توجه به بزرگی ظروف، عبارات طولانی‌تر شده‌اند و در وسط بعضی از ظروف نقشی شبیه گلاب‌پاش دیده می‌شود.

سفال لعاب گلی و نقوش رنگارنگ روی زمینه‌ی سفید: این سفال از ابتکارات سفالگران ایرانی می‌باشد که یکی از مراکز مهم آن نیشابور بوده است. در رنگ‌های سیاه، قهوه‌ای، زرد، اُخرایی و ارغوانی تیره نقوش انسان، گیاه و حیوانات دیده می‌شد. علاوه بر آن نقوش، از نقش‌هایی چون مرغ شاخدار، پرنده‌ی مسبک (نقطه نشان) و نقوش اسلیمی نیز استفاده می‌کردند و بعضی از آن‌ها تقلید ظروف مسی ساسانی بوده است.

سفال لعاب گلی با لعاب درخشان معروف به زرین فام اولیه: در حفاری‌های این نیشابور این سفال دیده می‌شود. این سفال، پس از پوشش گلی با لعاب‌هایی تزیینی رنگین، تزیین می‌شدند و پس از پخت درخشندگی خاص به حالت زرین فام داشت که با گل تزیینی و یا عبارات به خط کوفی زینت می‌یافت.

سفالینه‌های لعاب گلی با نقوش سیاه روی زمینه سفید: این نمونه از سفال بیشتر در قرن سوم و چهارم هجری بوده که در نگاه اول زرد رنگ به نظر می‌رسیده است. سفالگر پس از پوشش گلی و تزیین آن با نقوش سیاه رنگ، قسمت‌های مختلف ظرف را با تزیین دیگری که به شکل لکه و معمولا زردرنگ بوده، تزیین می‌کردند.

ایالت خراسان به انضمام پایتخت آن یعنی نیشابور در سال 289 هجری به وسیله‌ی سلاطین سامانی، ضمیمه‌ی ماوراء‌النهر شد. در این دوره در هر دو ایالت، سفال سیاه و سفید کتیبه‌دار ساخته می‌شد. به طور کلی می‌توان گفت، سفال لعاب گلی از سفال‌های مشخصه‌ی قرون اولیه‌ی اسلامی می‌باشد که ساخت آن تا اواخر سده‌ی چهارم هجری ادامه داشته است. در این سفال که از لعاب گلی شیری رنگ و ساده و با تزیین کم شروع و در طی گذشت زمان تمام سطح ظرف را کتبیه‌ی کوفی پر می‌کند، و بعدها لعاب گلی رنگارنگ متداول می‌شود که پایان آن با لعاب پاشیده خاتمه می‌یابد.

سفالینه‌های سامانی نیشابور

سفال لعاب پاشیده: این نوع سفال بیشتر در دوره حکومت عباسیان به خاطر ارتباط ایران و چین رواج داشت. ساخت سفال با طرح تزیینی که معمولا دارای رنگ‌های زرد، قهوه‌ای و سبز بود و همین ارتباط باعث نوآوری در سفال‌گری دوره اسلام شد.

همزمان با حکومت خانواده‌ی تانگ (Tang) در چین، نوعی سفال با تزیین لعاب پاشیده مرسوم شد، که در ایران با تغییراتی که هنرمندان ایرانی به وجود آوردند، مشاهده می‌نماییم.

سفال لعاب پاشیده بر دو نوع تقسیم شده است:

1. سفال با لعاب پاشیده: ابتدا سفال با لعاب گلی پوشش داده می‌شود، سپس با لعاب که از ترکیب اکسید فلزات تهیه گردیده و رنگ‌هایی چون سبز، آبی، زرد کهربایی و ارغوانی به صورت لکه یا گاهی به صورت نقطه‌چین روی ظرف را آراسته می‌کنند.

2. سفال با لعاب پاشیده و نقش کنده: در این نوع سفال، ایرانیان از یک روش جدید استفاده کردند و قبل از لعاب اصلی، سطح ظرف را با نقش کنده تزیین می‌کردند و سپس لعاب اصلی را بر روی ظرف می‌پوشاندند. نقوشی که بیشتر استفاده می‌کردند،  شامل نقوش گیاهی و اسلیمی و حیوانی و انسانی بود. زیباترین نقوش، نقش‌های گبری هستند که شامل نقوش نسان و حیوان می‌باشند. هم‌چنین تاثیر ادبیات داستانی و حماسی بر روی سفالینه‌ها مشهود می‌باشد.

سفال‌های مشبک تزیینی: کاسه‌های سفید کرم رنگ و آبی فیروزه‌ای از نیشابور که دارای بدنه‌ی بسیار شفاف و نازک و سخت هستند و گاهی نوشته‌های کوفی و نسخ در بدنه‌ِ آن‌ها به طریق مشبک دیده می‌شود.

قالب سفالین که با آن‌ها ظروف قالبی می‌ساخته‌اند، یا قالب‌هایی که در تزیینات معماری به کار رفته‌اند، در حفاری‌های انجام شده در نیشابور پیدا شده است. از جمله ظروف سفالین قالبی لعاب فیروزه‌ای می‌باشد ، که مربوط به قرون پنجم و ششم هجری بوده و دارای دوازده ترک قالبی عمودی است و در هر ترک نقش انسان در حال حرکت دیده می‌شود.

مجموعه‌ای بالا، نمونه و بخشی از آثار سفالین ساخته شده در نیشابور می‌باشد که در موزه‌ی آبگینه و سفالینه‌های ایران حفظ می‌شود.

خیام نیشابوری:

در کارگه کوزه‌گری رفتم دوش دیدم

دو هزار کوزه گویا و خموش ناگاه

یکی کوزه برآورد خروش

کو کوزه‌گر و کوزه‌خر و کوزه فروش

بنابراین می‌توان گفت، یکی از سوغاتی‌های مهم نیشابور، سفال نیشابور که شامل ظروف سفالی ، مجسمه سفالی ، کوزه و ... می‌باشد.

سفال نیشابور
سفال نیشابور
سفال نیشابور
سفال نیشابور
سفال نیشابور
سفال نیشابور
سفال نیشابور
سفال نیشابور
سفال نیشابور
سفال نیشابور
سفال نیشابور
سفال نیشابور